Temel Bilgiler

Python 1990 yılından bu yana büyük bir topluluk tarafından geliştirilen kıvrak ve dinamik bir dildir. Söz diziminin sade olması, kolay öğrenilmesi ve program geliştirme sürecini hızlandırması ile tanınan bu dil Windows, GNU/Linux ve MacOs X gibi pek çok farklı işletim sistemi üzerinde çalışabilmektedir. Dolayısıyla tek bir platformda geliştirdiğiniz bir Python uygulaması, üzerinde hiç bir değişiklik yapmaya gerek olmadan veya küçük değişikliklerle başka platformlarda da çalışabilecektir.

Son yıllarda Türkiye’de de ilgi uyandırmaya başlayan bu dil yavaş yavaş üniversite müfredatındaki yerini alıyor. Her ne kadar ülkemizde henüz yeterli ilgiyi görmese de, bugün Google’dan NASA’ya, YouTube’dan Hewlett Packard’a kadar pek çok kurum ve şirkette Python programlama dilinden yararlanıldığını görüyoruz.

Burada, Python programlama diline merak duyan okurlara bu dilin temellerini sağlam ve hızlı bir şekilde öğretmeyi amaçlıyoruz. Bu belgelerden yararlanabilmek için önceden bir programlama dili biliyor olmanız gerekmez. Buradaki bilgiler, okurun programlama konusunda hiç bir bilgisi olmadığı varsayılarak ve herkesin anlayabileceği bir üslupla hazırlanmıştır.

Python Hakkında

Python’ın baş geliştiricisi Guido Van Rossum adlı Hollandalı bir programcıdır. Eğer Guido Van Rossum’un neye benzediğini merak ediyorsanız, onun http://www.python.org/~guido/pics.html adresindeki fotoğraflarını inceleyebilirsiniz.

Her ne kadar Python programlama dili ile ilgili çoğu görsel malzemenin üzerinde bir piton resmi görsek de, Python kelimesi aslında çoğu kişinin zannettiğinin aksine piton yılanı anlamına gelmiyor. Python programlama dili, Guido Van Rossum’un çok sevdiği, Monty Python adlı altı kişilik bir İngiliz komedi grubunun Monty Python’s Flying Circus adlı gösterisinden alıyor ismini.

Python programlama dili, C ve C++ gibi daha yerleşik ve köklü dillere kıyasla çok uzun bir geçmişe sahip değildir, ama bu programlama dillerine göre hem daha kolaydır hem de program geliştirme sürecini bir hayli kısaltır. Üstelik bu dil ayrı bir derleyiciye de ihtiyaç duymaz. Ayrıca bu dilde yazılan kodlar başka dillere göre hem daha okunaklı hem de daha temizdir...

İşte Python, bu ve buna benzer üstünlükleri sayesinde pek çok kimsenin gözdesi haline gelmiştir. Google’ın da Python’a özel bir önem ve değer verdiğini, çok iyi derecede Python bilenlere iş olanağı sunduğunu hemen söyleyelim. Mesela Python’ın geliştiricisi Guido Van Rossum 2005 yılının Aralık ayından beri Google’da çalışıyor. (Guido Van Rossum’un özgeçmişine http://www.python.org/~guido/Resume.html adresinden erişebilirsiniz.)

Python Nasıl Okunur?

Geliştiricisi Hollandalı olsa da Python İngilizce bir kelimedir. Dolayısıyla bu kelimenin telaffuzunda İngilizce’nin kuralları geçerli. Ancak bu kelimeyi hakkıyla telaffuz etmek, ana dili Türkçe olanlar için pek kolay değil. Çünkü bu kelime içinde, Türkçe’de yer almayan ve okunuşu peltek s’yi andıran th sesi var. İngilizce bilenler bu sesi think [düşünmek] kelimesinden hatırlayacaklardır. Ana dili Türkçe olanlar think kelimesini genellikle tink şeklinde telaffuz eder. Dolayısıyla Python kelimesini de paytın şeklinde telaffuz edebilirsiniz...

Asıl söylenişinin dışında bu kelimeyi tamamen Türkçeleştirerek piton şeklinde telaffuz edenler de var. Elbette siz de dilinizin döndüğü bir telaffuzu tercih etmekte özgürsünüz.

Eğer “python” kelimesinin İngilizce telaffuzunu dinlemek istiyorsanız http://www.howjsay.com/ adresini ziyaret edebilir, Guido Van Rossum’un bu kelimeyi nasıl telaffuz ettiğini merak ediyorsanız da http://video.google.com/videoplay?docid=-6459339159268485356# adresindeki tanıtım videosunu izleyebilirsiniz.

Python Nereden İndirilir?

Python’ı kullanabilmek için, bu programlama dilinin sistemimizde kurulu olması gerekiyor. İşte biz de bu bölümde Python’ı nereden indirip sistemimize nasıl kuracağımızı öğreneceğiz.

Python Windows ve GNU/Linux işletim sistemlerine kurulma açısından farklılıklar gösterir. Biz burada Python’ın hem GNU/Linux’a hem de Windows’a nasıl kurulacağını ayrı ayrı inceleyeceğiz. Ancak her ne kadar GNU/Linux ve Windows bölümlerini ayırmış da olsak, hangi işletim sistemini kullanıyor olursanız olun, ben size her iki bölümü de okumanızı tavsiye ederim. Çünkü GNU/Linux bölümünde Windows kullanıcılarının, Windows bölümünde ise GNU/Linux kullanıcılarının ilgisini çekebilecek kısımlar olabilir. Ayrıca yazdığınız bir programın sadece tek bir işletim sistemine bağımlı olmaması önemli bir özelliktir. O yüzden hem Windows hem de GNU/Linux hakkında bilgi sahibi olmanın zararını değil, faydasını göreceksiniz.

Öncelikle GNU/Linux’tan başlayalım:

GNU/Linux’ta Python’ı Kurmak

Python hemen hemen bütün GNU/Linux dağıtımlarında kurulu geliyor. Mesela Pardus ve Ubuntu’da Python’ın kurulu olduğunu biliyoruz, o yüzden Pardus veya Ubuntu kullanıyorsanız Python’ı kurmanıza gerek yok.

Eğer Python’ı kurmanız gerekirse http://www.python.org/download adresinden Python’ın kaynak dosyalarını indirebilirsiniz. Ancak Python GNU/Linux dağıtımlarında çok önemli bazı parçalarla etkileşim halinde olduğu için kaynaktan derleme pek tavsiye edilmez. Hele ki Pardus gibi, sistemin belkemiğini Python’ın oluşturduğu bir dağıtımda Python’ı kaynaktan derlemeye çalışmak, eğer dikkatsiz davranırsanız epeyce başınızı ağrıtabilir. Sözün özü, GNU/Linux sistemlerinde en kestirme yol dağıtımın kendi Python paketlerini kullanmaktır.

Ancak GNU/Linux sistemlerinde kurulu olarak gelen Python çoğunlukla en yeni sürüm değildir. Eğer mutlaka ama mutlaka Python’ın daha yeni bir sürümüne ihtiyacınız yoksa eski de olsa dağıtımınızla birlikte gelen Python sürümünü kullanmanızı öneririm. Ama eğer, “Ben illa ki en yeni sürümü kullanacağım!” derseniz, kullandığınız GNU/Linux dağıtımına, sisteminizdekinden daha yeni (veya daha eski) bir Python sürümü kurmanız da elbette mümkündür. Bunun için;

• Öncelikle şu adresi ziyaret ediyoruz: http://www.python.org/download
• Bu adreste, üzerinde Python 2.x.x compressed source tarball (for Linux, Unix or OS X) yazan bağlantıya tıklayarak ilgili .tgz dosyasını bilgisayarımıza indiriyoruz.
• Daha sonra bu sıkıştırılmış dosyayı açıyoruz ve açılan dosyanın içine girip, orada sırasıyla aşağıdaki komutları veriyoruz:

./configure

make

make altinstall

Ancak bir noktaya dikkatinizi çekmek isterim: Python’ın düzgün kurulabilmesi için make altinstall komutunu yetkili kullanıcı veya root olarak çalıştırmalısınız.

Eğer her şey yolunda gittiyse Python’ın farklı bir sürümü sistemimize kurulmuş oldu. Yalnız burada make install yerine make altinstall komutunu kullandığımıza dikkat edin. make altinstall komutu, Python kurulurken klasör ve dosyalara sürüm numarasının da eklenmesini sağlar. Böylece yeni kurduğunuz Python, sistemdeki eski Python sürümünü silip üzerine yazmamış olur ve iki farklı sürüm yan yana varolabilir. Bu önemli ayrıntıyı kesinlikle gözden kaçırmamalısınız.

Bu noktada bir uyarı yapmadan geçmeyelim: Daha önce de dediğimiz gibi, Python özellikle bazı GNU/Linux dağıtımlarında pek çok sistem aracıyla sıkı sıkıya bağlantılıdır. Yani Python, kullandığınız dağıtımın belkemiği durumunda olabilir. Bu yüzden Python’ı kaynaktan derlemek bazı riskler taşıyabilir. Eğer yukarıda anlatıldığı şekilde, kaynaktan Python derleyecekseniz, karşı karşıya olduğunuz risklerin farkında olmalısınız. Ayrıca GNU/Linux üzerinde kaynaktan program derlemek konusunda tecrübeli değilseniz ve eğer yukarıdaki açıklamalar size kafa karıştırıcı geliyorsa, kesinlikle dağıtımınızla birlikte gelen Python sürümünü kullanmalısınız. Python sürümlerini başa baş takip ettiği için, ben size Ubuntu GNU/Linux’u denemenizi önerebilirim. Ubuntu’nun depolarında Python’ın en yeni sürümlerini rahatlıkla bulabilirsiniz. Ubuntu’nun resmi sitesine http://www.ubuntu.com adresinden, yerel Türkiye sitesine ise http://www.ubuntu.org.tr adresinden ulaşabilirsiniz.

Windows’ta Python’ı Kurmak

GNU/Linux dağıtımlarının aksine, Windows işletim sisteminde Python programlama dili kurulu olarak gelmez. Dolayısıyla Python’ı Windows’ta kullanabilmek için bu programı sitesinden [http://www.python.org] indirmemiz gerekiyor. Resmi sitedeki indirme adresinde [http://www.python.org/download] programın Microsoft Windows işletim sistemiyle uyumlu sürümlerini bulabilirsiniz. Bu adresten Python’ı indirmek isteyen çoğu Windows kullanıcısı için en uygunu, üzerinde Python 2.x.x Windows installer (Windows binary – does not include source) yazan bağlantıya tıklamak olacaktır.

Windows kullanıcıları resmi sitedeki indirme adresinde yer alan Python kurulum betiğini bilgisayarlarına indirdikten sonra kurulum dosyasına çift tıklayarak ve ekrandaki yönergeleri takip ederek Python’ı kurabilirler. Python’ı kurmak çok kolaydır. Python’ı kurarken, öntanımlı ayarlarda herhangi bir değişiklik yapmadan, sadece Next tuşlarına basarak kurulumu gerçekleştirebilirsiniz. Python otomatik olarak C:\Python2x dizini içine kurulacaktır.

Eğer Python programlama dilinin hangi sürümünü kullanmanız gerektiği konusunda kararsızlık yaşıyorsanız, ben size 2.6 sürümünü tavsiye ederim. Aslında 2.5 ve üstü bütün sürümler kullanıma uygundur. Ancak Python’ın 2.6 sürümü şu anda mevcut sürümler arasında en olgunudur. Biz burada konuları anlatırken Python’ın 2.6 sürümünü temel alacak olsak da Python’ın başka sürümlerini kullananlar da buradaki belgelerden faydalanabilir.

Yeri gelmişken önemli bir uyarıda bulunalım: Python’ın 2.x numaralı sürümleri ile 3.x numaralı sürümleri birbirinden farklıdır. Eğer Python’ın 3.x sürümlerinden birini kullanmak istiyorsanız http://www.istihza.com/py3/icindekiler_python.html adresindeki belgelerle çalışabilirsiniz.

Python Nasıl Çalıştırılır?

Bu bölümde hem GNU/Linux, hem de Windows kullanıcılarının Python’ı nasıl çalıştırması gerektiğini tartışacağız. Öncelikle GNU/Linux kullanıcılarından başlayalım.

GNU/Linux’ta Python’ı Çalıştırmak

Eğer GNU/Linux işletim sistemi üzerinde KDE kullanıyorsak Python programını çalıştırmak için önce ALT+F2 tuşlarına basıp, çıkan ekranda şu komutu vererek bir konsol ekranı açıyoruz:

konsole

Eğer kullandığımız masaüstü GNOME ise ALT+F2 tuşlarına bastıktan sonra vermemiz gereken komut şudur:

gnome-terminal

Bu şekilde komut satırına ulaştığımızda;

python

yazıp ENTER tuşuna basarak Python programlama dilini başlatıyoruz. Karşımıza şuna benzer bir ekran gelmeli:

Python 2.6.5 (r265:79063, Apr  3 2010, 01:57:29)
[GCC 4.4.3] on linux2
Type "help", "copyright", "credits" or "license"
for more information.
>>>

Bu ekranda kullandığımız Python sürümünün 2.6.5 olduğunu görüyoruz. Buradaki >>> işareti Python’ın bizden komut almaya hazır olduğunu gösteriyor. Komutlarımızı bu işaretten hemen sonra, boşluk bırakmadan yazacağız. Bunun dışında, istersek Python kodlarını bir metin dosyasına da kaydedebilir, bu kaydettiğimiz metin dosyasını konsoldan çalıştırabiliriz. Bu işlemin nasıl yapılacağını daha sonra konuşacağız.

Eğer python komutunu verdiğinizde yukarıdaki ekran yerine bir hata mesajıyla karşılaşıyorsanız iki ihtimal var:

Birincisi, “python” kelimesini yanlış yazmış olabilirsiniz. Mesela yanlışlıkla “pyhton”, “pyton”, “phyton” veya “Python” yazmış olabilirsiniz. Doğru kelimenin tamamen küçük harflerden oluştuğuna özellikle dikkat etmemiz gerekiyor. Windows açısından “python” kelimesini büyük veya küçük harflerle yazmanızın bir önemi olmayabilir, ama GNU/Linux açısından büyük-küçük harf ayrımı son derece önemlidir.

İkincisi, eğer ilk maddede söylenenlerin geçerli olmadığından eminseniz, çok düşük bir ihtimal olmakla birlikte, Python sisteminizde kurulu değil demektir. Yalnız GNU/Linux sistemlerinde Python’ın kurulu olmama ihtimalinin sıfıra yakın olduğunu söyleyeyim. O yüzden sisteminizde Python’ın kurulu olmadığına kesinkes karar vermeden önce, durumunuzun birinci madde kapsamına girmediğinden emin olmalısınız.

Eğer kullandığınız GNU/Linux dağıtımında Python’ın kurulu olmadığına eminseniz, önünüzde iki seçenek var:

Birincisi, Python o anda sisteminizde kurulu olmasa bile, kullandığınız dağıtımın paket depolarında olabilir. O yüzden öncelikle dağıtımınızın paket depolarında “python” kelimesini kullanarak bir arama yapın ve kullandığınız dağıtıma uygun bir şekilde Python paketini kurun.

İkincisi, Python kullandığınız dağıtımın paket depolarında bulunsa bile, siz Python’ı kaynaktan derlemek istiyor olabilirsiniz. Eğer öyleyse http://www.python.org/download adresinden “Python 2.x.x compressed source tarball (for Linux, Unix or OS X)” bağlantısına tıklayarak, .tgz dosyasını bilgisayarınıza indirin ve klasörü açıp orada sırasıyla ./configure, make ve make install komutlarını verin. Burada farklı olarak make altinstall yerine make install komutunu kullandığımıza dikkat edin. Çünkü sizin sisteminizde Python’ın hiç bir sürümü kurulu olmadığı için, elle kuracağınız yeni sürümün eski bir sürümle çakışma riski de yok. O yüzden make altinstall yerine doğrudan make install komutunu kullanabilirsiniz. Ancak daha önce de dediğimiz gibi, biz size dağıtımınızın depolarında bulunan Python sürümünü kullanmanızı şiddetle tavsiye ediyoruz.

Gelelim Microsoft Windows kullanıcılarına...

Windows’ta Python’ı Çalıştırmak

Python’ı yukarıda verdiğimiz indirme adresinden indirip bilgisayarlarına kurmuş olan Windows kullanıcıları, Başlat/Programlar/Python 2.x/Python (Command Line) yolunu takip ederek Python’ın komut satırına ulaşabilirler.

Ayrıca alternatif olarak, Başlat/Çalıştır yolunu takip ederek, cmd komutuyla ulaştığınız MS-DOS ekranında şu komutu verdiğinizde de karşınıza Python’ın komut satırı gelecektir:

c:/python26/python

Eğer yukarıda yaptığımız gibi uzun uzun konum belirtmek yerine sadece python komutunu kullanmak isterseniz Python’ı YOL’a (PATH) eklemeniz gerekir. Peki Python’ı nasıl YOL’a ekleyeceğiz? Şöyle:

• Denetim Masası içinde “Sistem” simgesine çift tıklayın. (Eğer klasik görünümde değilseniz Sistem simgesini bulmak için “Performans ve Bakım” kategorisinin içine bakın veya Denetim Masası açıkken adres çubuğuna doğrudan “sistem” yazıp ENTER tuşuna basın.)

• “Gelişmiş” sekmesine girin ve “Ortam Değişkenleri” düğmesine basın.
• “Sistem Değişkenleri” bölümünde “Path” öğesini bulup buna çift tıklayın.
• “Değişken Değeri” ifadesinin hemen karşısındaki kutucuğun en sonuna şu girdiyi ekleyin: ;C:\Python26.
• TAMAM’a basıp çıkın.
• Bu değişikliklerin geçerlilik kazanabilmesi için açık olan bütün MS-DOS pencerelerini kapatıp yeniden açın.

Not

Eğer bu işlemler size karışık geldiyse, resimli ve daha ayrıntılı bir anlatım için Windows’ta Python’ı YOL’a Eklemek adlı makalemizi inceleyebilirsiniz.

Eğer yukarıdaki işlemleri başarıyla gerçekleştirdiyseniz, Başlat/Çalıştır yolunu takip edip cmd komutunu vererek ulaştığınız MS-DOS ekranında;

python

yazıp ENTER tuşuna bastığınızda karşınıza şöyle bir ekran geliyor olmalı:

Python 2.6.5 (r265:79096, Mar 19 2010, 21:48:26)
[MSC v.1500 32 bit (Intel)] on win32
Type "help", "copyright", "credits" or "license"
for more information.
>>>

Bu ekranda kullandığımız Python sürümünün 2.6.5 olduğunu görüyoruz. Buradaki >>> işareti Python’ın bizden komut almaya hazır olduğunu gösteriyor. Komutlarımızı bu işaretten hemen sonra, boşluk bırakmadan yazacağız. Bunun dışında, istersek Python kodlarını bir metin dosyasına da kaydedebilir, bu kaydettiğimiz metin dosyasını komut satırından çalıştırabiliriz. Bu işlemin nasıl yapılacağını daha sonra konuşacağız.

Eğer python komutunu verdiğinizde yukarıdaki ekran yerine bir hata mesajıyla karşılaşıyorsanız üç ihtimal var:

1. “python” kelimesini yanlış yazmış olabilirsiniz. Mesela yanlışlıkla “pyhton”, “pyton” veya “phyton” yazmış olabilirsiniz. Bu yüzden “python” kelimesini doğru yazdığınıza emin olun.
2. Python’ı YOL’a ekleyememiş olabilirsiniz. Eğer yukarıda anlattığımız YOL’a ekleme adımlarını uygulamak konusunda sıkıntı yaşıyorsanız, kistihza [at] yahoo [nokta] com adresinden bana ulaşabilirsiniz. Ben size elimden geldiğince yardımcı olmaya çalışırım.
3. Python’ı kuramamış olabilirsiniz. Başlat/Programlar yolu içinde bir “Python26” girdisi olup olmadığına bakın. Ayrıca C:\ dizininin içini de kontrol edin. Orada Python26 adlı bir klasör görüyor olmalısınız. Eğer programlar listesinde veya C:\ dizini içinde “Python26” diye bir şey yoksa Python’ı kuramamışsınız demektir. Bu durumda Python’ı yeniden kurmayı deneyebilirsiniz.

Ben sizin yukarıdaki komutu düzgün bir şekilde çalıştırabilmiş olduğunuzu varsayıyorum.

Python’dan Nasıl Çıkılır?

Farklı işletim sistemlerinde python komutunu vererek Python’ın komut satırına nasıl erişebileceğimizi öğrendik. Peki bu komut satırından çıkmak istersek ne yapacağız? Elbette doğrudan komut penceresi üzerindeki çarpı tuşuna basarak bu ortamı terk edebilirsiniz. Ancak bu işlemi kaba kuvvete başvurmadan yapmanın bir yolu olmalı, değil mi?

Komut satırından çıkmanın birkaç farklı yolu vardır:

1. Komut ekranı üzerindeki çarpı düğmesine basmak (kaba kuvvet)
2. Önce CTRL+Z tuşlarına, ardından da ENTER tuşuna basmak (Windows)
3. CTRL+Z tuşlarına basmak (GNU/Linux)
4. quit() yazıp ENTER tuşuna basmak (Bütün işletim sistemleri)
5. Önce import sys, ardından da sys.exit() komutlarını vermek (Bütün işletim sistemleri)

Siz bu farklı yöntemler arasından, kolayınıza hangisi geliyorsa onu seçebilirsiniz.

Böylece Python’ı nereden indireceğimizi, nasıl kuracağımızı ve Python’ın komut satırını nasıl başlatıp kapatabileceğimizi öğrenmiş olduk. Python’a ilişkin en temel bilgileri edinmiş olduğumuza göre artık Python’la daha ciddi işler yapmaya doğru ilk adımlarımızı atabiliriz. Ama önce bölüm sorularına bakalım.

Bölüm Soruları

1. Python’ın GNU/Linux, Windows ve Mac OS X sürümleri olduğunu biliyoruz. http://www.python.org/download adresini ziyaret ederek, Python’ın başka hangi platformlara ait sürümlerinin olduğunu inceleyin. Sizce Python’ın bu kadar farklı işletim sistemi ve platform üzerinde çalışabiliyor olması bu dilin hangi özelliğini gösteriyor?

2. Eğer GNU/Linux dağıtımlarından birini kullanıyorsanız, sisteminizde Python programlama dilinin kurulu olup olmadığını denetleyin. Kullandığınız dağıtımda Python kurulumla birlikte mi geliyor, yoksa başka bir paketin bağımlılığı olarak mı sisteme kuruluyor? Eğer Python kurulumla birlikte geliyorsa, kurulu gelen, Python’ın hangi sürümü? Dağıtımınızın depolarındaki en yeni Python sürümü hangisi?

3. Tercihen VirtualBox gibi bir sanallaştırma aracı ile kurduğunuz bir GNU/Linux dağıtımı üzerinde Python kurulumuna ilişkin bazı denemeler yapın. Örneğin Python’ın resmi sitesinden dilin kaynak kodlarını indirip programı kaynaktan derleyin. Sistemde kurulu olarak gelen Python sürümüyle, sizin kaynaktan derlediğiniz Python sürümünün birbiriyle çakışmaması için gerekli önlemleri alın. Diyelim ki sisteminizde Python’ın 2.6 sürümü var. Siz Python’ın sitesinden farklı bir Python sürümü indirdiğinizde Python’ın öntanımlı sürümüne ve kaynaktan derlenen sürümüne ayrı ayrı nasıl ulaşabileceğinizi düşünün.

4. Eğer siz bir Windows kullanıcısıysanız ve .Net çatısı ile aşinalığınız varsa IronPython’ın ne olduğunu araştırın.

5. Eğer siz bir Java programcısı iseniz Jython’ın ne olduğunu araştırın.

6. Kullandığınız işletim sisteminde Python’ı kaç farklı biçimde çalıştırabildiğinizi kontrol edin.

7. Windows’ta Python’ın hangi araçlarla birlikte kurulduğunu kontrol edin. Kurulumla birlikte gelen çevrimdışı İngilizce kılavuzları inceleyin. Localhost’tan hizmet veren “pydoc” (Module Docs) sunucusunu çalıştırın ve bunun ne işe yaradığını anlamaya çalışın.

8. Windows’ta YOL (PATH) yapısını inceleyin. Windows dizinleri YOL’a nasıl ekleniyor? YOL’a eklenen dizinler birbirinden hangi işaret ile ayrılıyor? Bir dizinin YOL üstünde olup olmaması neyi değiştiriyor? Sitesinden indirip kurduğunuz Python sürümünü YOL’a eklemeyi deneyin. Bu işlem sırasında ne gibi sorunlarla karşılaştığınızı değerlendirin.